ZAKŁAD ESTETYKI

Adres

Plac Marii Curie-Skłodowskiej 4
20-031 Lublin

Kontakt

Kierownik zakładu:
prof. zw. dr hab. Teresa Pękala


Adres do korespondencji:
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Instytut Filozofii, Zakład Estetyki, Plac Marii Curie-Skłodowskiej 4, 20-031 Lublin
Tel.: 81-537-28-03
E-mail: teresa.pekala@umcs.pl

Godziny dyżurów

Aktualne godziny dyżurów pracowników dostępne są na profilach osobowych pracowników Zakładu.

Opis

Historia:

Zakład Etyki i Estetyki utworzony został w Międzyuczelnianym Instytucie Filozofii i Socjologii UMCS 21 stycznia 1974 roku. Pierwsi pracownicy wywodzili się z kadry naukowej Katedry Filozofii UMCS, funkcjonującej w strukturze Wydziału Humanistycznego. W większości byli to absolwenci studiów humanistycznych, głównie filolo gii polskiej, którzy badania filozoficzno-estetyczne rozpoczęli od estetyki literackiej i teorii literatury. Współpraca Zakładu z Wydziałem Humanistycznym w zakresie dydaktyki trwa do chwili obecnej, prowadzone są zajęcia i seminaria magisterskie z estetyki. W profilu badań naukowych ukierunkowanie na sztukę literacką było widoczne, przede wszystkim, w pierwszym okresie funkcjonowania Zakładu. Największy wpływ na środowisko estetyków lubelskich wywarła wyjątkowa osobowość pierwszego kierownika Zakładu Etyki i Estetyki, prof. dr hab. Bohdana Dziemidoka, który pełnił tę funkcję (z krótką przerwą) od 1974 r do 1983 r. Skupiał wokół siebie najzdolniejszych absolwentów studiów filologicznych, gdzie już jako doktor był jednym z najbardziej znanych i podziwianych wykładowców. W ramach Katedry Filozofii, w latach sześćdziesiątych, dr B.Dziemidok prowadził wykłady z filozofii współczesnej, w której obecność estetyki była szczególnie wyróżniona. Otwartość na nowoczesne prądy w sztuce i estetyce łączył B.Dziemidok z mocnym przekonaniem o wartości polskiej estetyki i tę ideę można uznać za charakterystyczny rys uprawiania estetyki w Zakładzie Etyki i Estetyki. Drugą ważną cechą przekazaną przez prof. B.Dziemidoka była ogromna dbałość o poziom i atrakcyjność nauczania estetyki – w tej dziedzinie był Profesor – i myślę, że jest nadal dla młodego pokolenia – Mistrzem. Temat dysertacji habilitacyjnej B.Dziemidoka: Teorie przeżyć i wartości estetycznych w polskiej estetyce dwudziestolecia międzywojennego (1918-1939) (1977, wydanej w 1980 r.) był kontynuowany w ramach Zakładu, jako program badań nad estetyką W.Tatarkiewicza przez Ewę Borowiecką, badań aksjologii H.Elzenberga przez Lesława Hostyńskiego, rekonstrukcję estetyki M.Wallisa przez Teresę Pękalę oraz w drobniejszych pracach poświęconych W.Witwickiemu, M.Sobeskiemu, K.Troczyńskiemu. L.Hostyński wydał w 1999 roku książkę poświęconą Elzenbergowi Układacz tablic wartości, a T.Pękala w 1997 roku opublikowała książkę Estetyka otwarta Mieczysława Wallisa. Problematykę estetyki polskiej podjęła w rozprawie doktorskiej Anna Kaczor Z dziejów powojennej estetyki polskiej. Katolicka myśl estetyczna 1945-1955 oraz Bogusława Kaczyńska Problemy estetyczne we współczesnych polskich koncepcjach wychowania estetycznego (1945-1975). Dr hab. prof. UMCS Ewa Borowiecka, która kierowała Zakładem Etyki i Estetyki w latach 1970-1981 i 1987-1992 pojmowała zadania estetyki głównie jako rzetelne uprawianie historii estetyki, na wzór W.Tatarkiewicza. Pisała o tym artykułach Trzy „Historie” Władysława Tatarkiewicza, Teorie estetyczne w „Historii estetyki” Władysława Tatarkiewicza. Książka Poznawcza wartość sztuki (1986) rozwija tezy pluralizmu estetycznego o tezy pluralizmu pragmatycznego i metodologicznego w badaniach sztuki. W latach osiemdziesiątych w Zakładzie Etyki i Estetyki wzrasta zainteresowanie estetyką zachodnią. Dr Barbara Smoczyńska obroniła pracę doktorską na temat Poglądy estetyczne Monroe Beardsleya (1986), Dr Irena Kocoł Mikela Dufrenne`a filozofia doświadczenia estetycznego (1987). Estetyką i filozofią amerykańską zajmował się mgr Wojciech Chojna. Wokół teorii doświadczenia estetycznego i procesu twórczego ogniskowały się badania prof. dr hab. Krystyny Wilkoszewskiej, która jako doktor pracowała w ośrodku lubelskim w latach 1976 – 1980. Od 1992 roku kierownikiem Zakładu Etyki i Estetyki jest dr hab. prof. UMCS Tadeusz Szkołut, znawca awangardy i estetyki rosyjskiej. Tej problematyki dotyczy jego książka Ponadestetyczny sens sztuki. Stanowiska i spory teoretyczne w estetyce rosyjskiej 1917-1934 (1997). W tym czasie ośrodek lubelski włącza się aktywnie w dyskusję na temat postmodernizmu, sztuki współczesnej i kondycji estetyki. Związkom między awangardami a innymi nurtami sztuki dwudziestego wieku poświęcona jest książka Teresy Pękali Awangarda i ariergarda. Filozofia sztuki nowoczesnej (2000). Podobnej problematyki dotyczy książka Tadeusza Szkołuta Awangarda, neoawangarda, postawangarda (1999). W zainteresowaniach badawczych pracowników osobnym nurtem była problematyka etyczna, ogólnoaksjologiczna i antropologiczna, której nie będę tu szczegółowo relacjonować. Podejmowali ją głównie dr E.Klimowicz, dr A.Łukowska, prof. dr hab. L.Hostyński, dr hab. K.Polit, dr C.Mordka, dr M.Krawczyk. Pragnę jednak podkreślić, że tego rodzaju dwudzielność kierunków badań, aczkolwiek utrudniała wypracowanie wspólnego programu jednostki badawczej, jaką jest zakład, tworzyła nową jakość. Uwzględnianie perspektywy ogólnoaksjologicznej i filozoficznej oraz dostrzeganie etycznego wymiaru sztuki, uznać można za pozytywny rezultat współpracy etyków z estetykami. Dobrym przykładem pracy z pogranicza etyki i estetyki może być rozprawa doktorska Anny T. Łukowskiej Rzeczywistość łagrowa i obozowa w przekazach literackich (fakt, fikcja, wartość) (1992). W całościowym wydaniu i opracowaniu pism Henryka Elzenberga, zajmujący się etyką, prof. L.Hostyński osobno wydzielił i omówił Pisma estetyczne Henryka Elzenberga (1999). Dr hab. Krzysztof Polit doktorat poświęcił instytucjonalnej koncepcji sztuki, ale już habilitacja Kryzys cywilizacji Zachodu w myśli Jose Ortegi y Gasseta (2006) ma charakter ogólnoaksjologiczny. Integracja środowiska etyków, estetyków, aksjologów i filozofów kultury, (także spoza Zakładu Etyki i Estetyki, jak dr hab.prof. UMCS S.Symotiuk, prof. dr hab. J.Mizińska) zaowocowała wspólnym przedsięwzięciem wydawniczym. Pod redakcją dr hab. prof. UMCS Tadeusza Szkołuta ukazało się sześć zbiorów Studiów Etycznych i Estetycznych, podejmujących problemy przemian we współczesnej świadomości artystycznej, postmodernizmu, aksjologicznych dylematów nowoczesności, problemów wartości i antywartości oraz humanizmu. Zbyt mała, w pewnych okresach, obecność Zakładu Etyki i Estetyki, jako jednolitej jednostki badawczej w życiu środowiska naukowego i raczej indywidualna aktywność jego pracowników była spowodowana, najpierw wyjazdem Prof. B.Dziemidoka i powierzeniem funkcji kuratora nie-estetykowi w latach 1983-1987, potem ciężkimi chorobami i przedwczesną śmiercią znaczących dla pracy zakładu osób. Dr B.Kaczyńska umiera w 1992 roku, dr E.Klimowicz w 1996 roku, a prof. E.Borowiecka w 2004 roku. Od 15 lutego 2008 roku Zakład Etyki i Estetyki przekształcił się w dwie niezależne jednostki badawcze – Zakład Etyki pod kierownictwem prof. dr hab. L.Hostyńskiego i Zakład Estetyki, którym kierował początkowo dr hab. prof. UMCS T.Szkołut. W latach 2008-2012 pracownicy Zakładu Estetyki brali czynny udział w ogólnopolskich konferencjach i pracach Polskiego Towarzystwa Estetycznego, którego wceprezesem była prof. T.Pękala w latach 2012-2018. Była jedną z inicjatorek i autorek serii Klasycy Estetyki Polskiej. Opracowała Wybór pism estetycznych Mieczysława Wallisa i Wybór pism estetycznych Konstantego Troczyńskiego. W tej ważnej dla środowiska polskich estetyków serii wydawniczej prof. T. Szkołut opublikował Wybór pism estetycznych Stanisława Brzozowskiego. Kontynuwał jednocześnie  badania dotyczące sztuki współczesnej, teorii kultury, zwłaszcza kultury popularnej, interesował go kontekst społeczny i wymiar pedagogiczny przemian w świadomości artystycznej. Prof. T.Pękala nadal interesuje się współczesnymi praktykami artystycznymi i prowadzi badania z estetyki polskiej. W omawianym okresie zajęła się bliżej procesami estetyzacji historii i estetycznym doświadczeniem przeszłości, co zaowocowało później przygotowaniem monografii profesorskiej.  Dr hab. C. Mordka opublikował rozprawą habilitacyjną Świat, świadomość, spostrzeżenie z pogranicza antropologii i teorii poznania, w tym estetycznego. Dr M.Krawczyk rozwija badania zapoczątkowane tematem doktoratu Postfilozoficzna koncepcja filozofii Richarda Rorty`ego (2004), interesują go procesy kreacji językowej i zagadnienie interpretacji. Zagadnienia badawcze doktorantów, skupionych wokół pracowników Zakładu Estetyki, dotyczą dwu głównych wątków: najnowszych praktyk artystycznych i kultury wizualnej oraz rozliczenia estetyki z doświadczeniami nowoczesności. Od 2012 funkcję kierownika Zakładu pełni prof. zw. dr hab. Teresa Pękala. Obecnie w Zakładzie Estetyki pracuje poza prof. T. Pękalą, dr hab. Cezary Mordka prof. UMCS, dr Marcin Krawczyk i dr Rafał Czekaj.  (Zamieszczona wyżej informacja, autorstwa prof. dr hab. Teresy Pękali, opublikowana została pierwotnie w „Biuletynie Polskiego Towarzystwa Estetycznego” nr 12 (2), wiosna – lato 2008 , str. 3-4. Adres internetowy: http://www.iphils.uj.edu.pl/biuletyn/lato_2008.pl. i nosiła tytuł: Estetyka w Uniwersytecie Marii Curie –Skłodowskiej w Lublinie. Do niniejszego tekstu zostały wprowadzone przez autorkę uzupelnienia.)

 

Lata 2012 - 2019.

 

Profil badawczy

Obecnie w Zakładzie Estetyki pracuje prof. zw.dr hab. Teresa Pękala - kierownik Zakładu, dr hab. Cezary Mordka prof. UMCS, dr Marcin Krawczyk i dr Rafał Czekaj. Prace badawcze  koncentrują się wokół zagadnień estetycznego dyskursu nowoczesności, nowej formuły estetyki i jej roli kulturowej. Analizowane są różne przejawy estetyzacji  rzeczywistości, tak na poziomie zjawisk życia publicznego jak i na poziomie estetyzacji głębokiej, w wymiarze ontologiczno-epistemologicznym. Drugim z wiodących zagadnień jest filozoficzna refleksja nad kategorią doświadczenia estetycznego, w szerokim kontekście teorii percepcji, emocji, odczuwania czasu i przestrzeni. Kontyuowane są badania dotyczące nowoczesnej sztuki i społecznymi kontekstami praktyk artystycznych oraz  instytucji sztuki. Szczegółowo zainteresowania naukowe prezentowane są na profilach osobistych pracowników na stronie Instytutu Filozofii. Osiągnięcia  naukowe pracowników mają odzwierciedlenie w drodze awansu naukowego.  Prof. dr hab. Teresa Pękala w 2016 roku otrzymała tytuł naukowy profesora nauk humanistycznych na podstawie dorobku naukowego i monografii Estetyczne konteksty doświadczenia przeszłości (2013). Problematykę tę autorka rozwija w kolejnych pracach dokumentując jej aktualność przykładami praktyk artystycznych odejmujących problem pamięci, upamiętniania, tradycji i historii.  W omawianym czasie ukazało się też 9 monografii naukowych pod redakcją i wkładem autorskim Teresy Pękali oraz pozostałych pracowników Zakładu. Zajmują się one żywotnymi problemami kultury epoki nowoczesności i jej późnej fazy w kontekście filozoficznym, estetycznymi i w dialogu z innymi dyscyplinami humanistyki i nauk społecznych. Dr Rafał Czekaj opublikował w 2012 roku książkę Krytyczna teoria sztuki Theodora W. Adorna, która została wyróżniona nagrodą im. S. Morawskiego przez PTE. Jego zainteresowania koncentrują się wokół sztuki krytycznej i kontekstów społecznych praktyk artystycznych. Dr hab. Cezary Mordka kontynuuje tematykę egzystencjalno-epistemologiczną emocji. W 2018 roku został zatrudniony na stanowisku profesora UMCS. Dr Marcin Krawczyk kończy rozprawę habilitacyjną podejmującą oryginalne zagadnienie doświadczenia estetycznego w estetyce poszerzonej, w tym przypadku na rynkach finansowych.  Kontynuowane są badania nad estetyką polską, wychodzące poza perspektywę historyczna ku odczytaniu w duchu nowoczesnych teorii interpretacji i interdyscyplinarności. Przykładem jest monografia Witkacy w kontekstach. Stanisław Ignacy Witkiewicz a kryzys metafizyki (2015) pod red. T. Pękali z tekstami znawców Witkacego z kilku ośrodków naukowych w tym redaktorki tomu oraz R. Czekaja i doktorantów Zakładu. Ukierunkowanie na aktualność myśli wybitnego filozofa i artysty zaowocowało, m.in. wydaniem pod redakcją  T. Pękali anglojęzycznej monografii Witkacy. Logos and the Elements przez wyd. Peter Lang (2017), z tekstami T.Pękali, R.Czekaja, C.Mordki oraz na publikację we Francji przez  Uniwersytet w Lorraine tekstów T.Pękali i R.Czekaja poświęconych twórczości S.I. Witkiewicza.  Perspektywa współczesności jest cechą wspólną całej serii tematycznej Zakładu Estetyki redagowanej przez prof. T. Pękalę przy koncepcyjnym i organizacyjnym zaangażowaniu pracowników Zakładu. Dotychczas wydano 6 tomów: Powrót modernizmu (2013),  Witkacy w kontekstach. Stanisław Ignacy Witkiewicz a kryzys metafizyki (2015), Teatr, teatralizacja, performatywność (2016), Przestrzenie autonomii - sztuka, filozofia, kultura (2017), Dyskursy sztuki. Dyskursy o sztuce (2018), Zapomniana sztuka- sztuka pamiętania (2019). Profil badawczy Zakładu Estetyki wyraźnie obecny jest w tematyce doktoratów. Były prowadzone prace doktorskie z zakresu estetyki polskiej na temat poglądów estetycznych  S.I.Witkiewicza, R.Ingardena, M.Porębskiego. Z zagadnień  dyskursu nowoczesności powstały m.in.  prace: Dyskursy mody; Ciało w autoportrecie; Estetyzacja przeszłości. 

Działalność organizacyjna

Zakład Estetyki organizuje cykliczne ogólnoplskie konferencje naukowe pod patronatem artystycznym Teatru im. Stanisława Ignacego Witkiewicza w Zakopanem. Interdyscyplinarna formuła konferencji gromadzi uczonych z kilkunastu ośrodków naukowych w Polsce, w tym UW. UAM. UŚ, UG, KUL, UŁ, ASP w Warszawie i ASP w Łodzi, PWr, AT-H, AWFiS w Gdańsku a także Instytutu Badania Przestrzeni Publicznej, Muzeów z Zakopanego i ze Słupska. Dotychczas odbyło się 8 konferencji, w tym 1 współorganizowana z UG pod patronatem PTE. Obradom towarzyszą wydarzenia artystyczne: performanse, pokazy multimedialne i spektakle w Teatrze Witkacego. W debatach reprezentowane są różne specjalizacje naukowe, uczestniczą w nich również artyści, muzealnicy, pracownicy instytucji kultury. Seria tematyczna Zakładu Estetyki w dużej części publikuje recenzowane teksty uczestników. Na co dzień pracownicy Zakładu współpracują z ośrodkami artystycznymi i kulturalnymi w Lublinie, biorą udział w debatach i organizacji różnego typu przedsięwzięć animacyjnych. 

 

Konferencje:

  • Przyszłość Witkacego - Zakład Estetyki wraz z Polskim Towarzystwem Estetycznym i Zakładem Filozofii Kultury UG) XXXV (1) Ogólnopolska Konferencja Estetyczna. (2009)
  • Kolor(y) w kulturze. Barwy okiem estetyka i kognitywisty Koło Naukowe Estetyków UMCS i Koło Naukowe Kognitywistyki UMCS (2011)
  • Powrót modernizmu? – Zakład Estetyki, Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Kazimierzu Dolnym (2012)
  • Wampir w zwierciadle sztukiKoło Naukowe Estetyków UMCS  (2012).
  • Witkacy w kontekstach - Zakład Estetyki, Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Zakopanem (2014)
  • Teatr, teatralizacja, performatywność - Zakład Estetyki, Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Zakopanem (2015)
  • Przestrzenie autonomii - sztuka, filozofia, kultura -  Zakład Estetyki, Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Zakopanem (2016)
  • Dyskursy sztuki. Dyskursy o sztuce  - Zakład Estetyki, Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Zakopanem (2017)
  • Zapomniana sztuka- sztuka pamiętania- Zakład Estetyki, Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Zakopanem (2018)
  • Dystynkcje estetyczne. Wyróżnienie i wykluczenie -Zakład Estetyki, Ogólnopolska Konferencja Naukowa w Zakopanem (2019)

Doktoranci:

  • mgr Liliana Kozak 
  • mgr Urszula Krzyżanowska
  • mgr Marta Tużnik
  • mgr Tomasz Kłusek
  • mgr Hanna Bytniewska