Wydział Humanistyczny pojawił się w strukturze Uniwersytetu w ósmym roku jego funkcjonowania, powołany zarządzeniem Ministra Szkolnictwa Wyższego z 12 sierpnia 1952 r. Obok katedr już istniejących, przeniesionych z Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi (Katedra Podstaw Marksizmu-Leninizmu, Katedra Pedagogiki, Katedra Etnografii i Etnologii, Katedra Prehistorii - z równoczesnym przemianowaniem na Katedrę Archeologii Polski) oraz Wydziału Matematyki, Fizyki i Chemii (Katedra Logiki), utworzono trzy pierwsze katedry historyczne: Katedrę Historii Powszechnej, Katedrę Historii Polski i Katedrę Historii ZSRR. Na organizatora Wydziału powołany został prof. Józef Garbacik z Krakowa, a w gronie pierwszych pracowników i współorganizatorów znaleźli się m. in. prof. Kazimierz Myśliński z Poznania i prof. Eugeniusz Konik z Wrocławia. Duże zasługi przy organizacji struktur wydziałowych położył także prof. Stefan Nosek, kierownik Katedry Prehistorii UMCS, który 1 października 1952 r. zaznaczył obecność nowego Wydziału w Uczelni wykładem inauguracyjnym „Zagadnienie Grodów Czerwieńskich na tle badań nad millenium Polski”.

        Zajęcia dydaktyczne zainaugurowane zostały 2 października 1952 r. na dwóch latach studiów historycznych. Słuchaczami drugiego roku byli w części studenci pozyskani do Lublina z innych uczelni. W kolejnym roku akademickim oferta dydaktyczna wzbogacona została o studia polonistyczne, których organizatorką była prof. Janina Gorbaczowska. Powstała wówczas Katedra Filologii Polskiej, z dwoma zakładami: Historii Literatury Polskiej i Języka Polskiego. W październiku 1957 r. rozpoczęto wykłady na sekcji pedagogicznej, z trzema katedrami. O rozwoju Wydziału świadczą też nowe katedry historyczne, wzmocnione kadrowo m. in. przez nowo przybyłych profesorów (w sierpniu 1953 r. związał się z UMCS prof. Juliusz Willaume, który przybył z Uniwersytetu Łódzkiego i stanął wkrótce na czele Katedry Historii Powszechnej Nowożytnej i Najnowszej). Na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych nowymi kierunkami studiów stały się archeologia, a następnie etnografia, ale nie utrzymały się one długo, bowiem od 1964 r. zaprzestano rekrutacji. W ich miejsce powoływane były pierwsze kierunki neofilologiczne: w 1963 r. rozpoczęły się studia rusycystyczne, rok później anglistyczne. Było to możliwe dzięki powstającym przy Katedrze Języka Polskiego Zakładom: Filologii Rosyjskiej i Filologii Angielskiej, zaś w 1965 r. także Filologii Romańskiej.

        Znacząca zmiana w strukturze organizacyjnej Wydziału Humanistycznego zaszła w 1970 r., gdy w miejsce dotychczasowych 17 katedr powołane zostały 4 instytuty: Historii z 5 zakładami, Filologii Polskiej z 3 zakładami, Nauk Pedagogicznych i Filozoficznych z 5 zakładami i Filologii Obcych z 4 zakładami. Oferta dydaktyczna wzbogacona została wówczas o studia zaoczne na historii i filologii polskiej, od 1970 r. zaczęło też działalność Dwuletnie Podyplomowe Studium Logopedii, kierowane przez prof. Leona Kaczmarka.

        Kolejne przeobrażenia nastąpiły w 1972 r. Z Instytutu Filologii Obcych wyodrębnił się Instytut Filologii Rosyjskiej i Słowiańskiej oraz Instytut Filologii Angielskiej, zaś Zakłady: Logopedii (obecnie Zakład Logopedii i Językoznawstwa Stosowanego z Pracownią Logopedyczną), Filologii Romańskiej i Filologii Germańskiej, a także Laboratorium Nauki Języków Obcych stały się jednostkami wydziałowymi. Nastąpił także podział Instytutu Nauk Pedagogicznych i Filozoficznych na Instytut Filozofii i Socjologii oraz Instytut Pedagogiki i Psychologii. Ten pierwszy wyodrębnił się w 1975 r. najpierw w Instytut Międzyuczelniany, a następnie w Wydział Filozofii i Socjologii. Samodzielnym fakultetem stał się też w maju 1973 r. dotychczasowy Instytut Pedagogiki i Psychologii. W początkach lat siedemdziesiątych XX w. wzbogaceniu uległa też oferta kierunków kształcenia; w 1973 r. zainaugurowane zostały studia germanistyczne, w roku następnym rozpoczęto kształcenie na kierunku romanistyka. Reaktywowane też zostały studia archeologiczne, czemu towarzyszyło wyodrębnienie Zakładu Archeologii Polski (z doc. dr. Janem Gurbą jako kierownikiem), przekształconego w 1983 r. w samodzielną Katedrę. W 1974 r. rozpoczęto (na razie w trybie zaocznym) studia bibliotekoznawcze, by w 1977 r., po objęciu kierownictwa tej sekcji przez prof. dr hab. Józefa Szymańskiego, zainaugurować kształcenie również w trybie stacjonarnym.

        Zmiany strukturalne w ramach jednostek wydziałowych następowały również w latach następnych (vide strony poszczególnych instytutów). W 2001 r. wyodrębniony został Instytut Germanistyki, w 2003 r. dotychczasowa Katedra Archeologii przekszatałcona została w Instytut Archeologii, wieńcząc w ten sposób ewolucję instytucjonalną UMCS-owskiej nauki o pradziejach; wkrótce powołano także Instytut Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej, który obecnie nosi nazwę Instytutu Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa. Najmłodszymi tego typu jednostkami na Wydziale są Instytut Filologii Romańskiej i Instytut Kulturoznawstwa, które pojawiły się w strukturze wydziału w 2004 r. Wszystkie te zmiany świadczyły przede wszystkim o postępującym rozwoju kadrowym, umożliwiającym też tworzenie nowych kierunków studiów. W Instytucie Filologii Słowiańskiej (d. Instytut Filologii Rosyjskiej i Słowiańskiej) w 1992 r. uruchomiono filologię ukraińską, rok później również białorutenistykę, zaś w 2004 r. – wspólnie z Wydziałem Politologii – rosjoznawstwo. Kolejnymi kierunkami studiów były inaugurujące kształcenie w 2000 r. kulturoznawstwo oraz od 2001 r. lingwistyka stosowana. Od roku akademickiego 2007/2008 oferta dydaktyczna została rozszerzona o logopedię z audiofonologią (kierunek unikatowy w skali kraju), oraz o międzykierunkowe indywidualne studia humanistyczne. Na niektórych kierunkach kształcenie podjęte zostało również w Kolegiach UMCS w Biłgoraju, Białej Podlaskiej, Chełmie (weszło potem w skład Wyższej Szkoły Zawodowej) i Radomiu. Od 1994 r. na filologii polskiej, od 1995 r. na historii, od 2001 r. na filologiach obcych, a obecnie także na kulturoznawstwie prowadzone są studia doktoranckie; listę uzupełniają studia doktoranckie w języku angielskim z zakresu literaturoznawstwa i językoznawstwa neofilologicznego. Po wprowadzeniu studiów licencjackich i magisterskich (dwustopniowość studiów obowiązuje od roku akademickiego 2007/2008 na wszystkich kierunkach prowadzonych na Wydziale), studia doktoranckie stanowią III stopień edukacji uniwersyteckiej. Warto przy tej okazji dodać, że pierwsze przewody doktorskie ukończone były na Wydziale Humanistycznym w 1960 r., zaś pierwszy przewód habilitacyjny sfinalizował wówczas dr Adam Kersten, późniejszy wieloletni profesor historii nowożytnej.

        Pierwsze pomieszczenia Wydziału Humanistycznego mieściły się przy ul. Królewskiej 6, Skłodowskiej 2 i Placu Litewskim 3. W czerwcu 1963 r. oddany został do użytku nowy gmach Kolegium Humanistycznego na terenie kampusu uniwersyteckiego, do którego w ciągu następnych miesięcy przeniosły się wszystkie katedry i zakłady. Dynamiczny rozwój Wydziału sprawił, że warunki lokalowe poprawiły się tylko na pewien czas i niezbędna okazała się dalsza rozbudowa. W latach 2002-2006 wyrósł obok dotychczasowego budynku nowy gmach Wydziału Humanistycznego, w którym możliwym było zorganizowanie nowoczesnych pracowni, laboratoriów językowych, sal wykładowych, gabinetów oraz bardzo dobrego zaplecza bibliotecznego.

 W dotychczasowej historii Wydziału Humanistycznego funkcje dziekanów pełnili:

- Prof. dr Józef Garbacik 1952-1954
- Doc. dr Kazimierz Myśliński 1954-1955, 1959-1962  
- Doc. dr Leon Kaczmarek 1955-1958
- Prof. dr Jan Dobrzański 1958-1959  
- Doc dr Tadeusz Mencel 1962-1964, 1969-1970
- Doc. dr hab. Stanisław Krzykała 1964-1969
- Doc. dr hab. Stanisław Tworek 1970-1975
- Doc. dr Tadeusz Łoposzko 1975-1981
- Prof. dr hab. Michał Łesiów 1981-1984  
- Prof. dr hab. Lech Ludorowski 1984-1987  
- Doc. dr Jan Gurba 1987-1990
- Prof. dr hab. Zygmunt Mańkowski 1990-1993
- Prof. dr hab. Ryszard Szczygieł 1993-1999
- Prof. dr hab. Stanisław Grabias 1999-2005  
- Prof. dr hab. Henryk Gmiterek 2005-2012
- Dr hab. Robert Litwiński, prof. nadzw. 2012-