Polonistyka na UMCS istnieje już 60 lat. Jej początek stanowiła sekcja polonistyczna z jedną katedrą, zatrudniającą czterech pracowników etatowych, powołana uchwałą Rady Wydziału Humanistycznego z dnia 1 X 1953 roku. Zręby środowiska naukowego tworzyli profesorowie: Janina Garbaczowska, Leon Kaczmarek, Maria Grzędzielska, Paweł Smoczyński, Regina Gerlecka i Maria Żmigrodzka. Instytut Filologii Polskiej powstał dopiero kilkanaście lat później, 1 X 1970 roku, z dwu katedr historycznoliterackich i jednej językoznawczej. Uświadomienie sobie tych skromnych początków pozwala dostrzec skalę wysiłku, jaki został włożony w budowanie kierunku i jego obecnej rangi nie tylko na naszej uczelni, ale również w środowisku akademickim kraju. Największe zasługi w tym zakresie położyli profesorowie, dziś już emerytowani: Alina Aleksandrowicz, Jerzy Bartmiński, Czesław Kosyl, Stefan Kruk, Andrzej Maria Lewicki, Eugenia Łoch, Barbara Myrdzik, Stefan Nieznanowski, Janusz Plisiecki, Marian Rawiński, Teresa Skubalanka, Jerzy Święch, Halina Wiśniewska, Maria Woźniakiewicz-Dziadosz. Trzeba też pamiętać o tym, że z Instytutu Filologii Polskiej wywodzą się cenieni pracownicy (i nawet twórcy) innych jednostek Uniwersytetu, np. profesorowie: Jan Mazur – dyrektor Centrum Języka i Kultury Polskiej dla Polonii i Cudzoziemców, Jan Adamowski – dyrektor Instytutu Kulturoznawstwa, Stanisław Grabias – kierownik Zakładu Logopedii i Językoznawstwa Stosowanego, Krzysztof Stępnik – kierownik Zakładu Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej na Wydziale Politologii UMCS.

W utworzonym w 1970 roku Instytucie Filologii Polskiej działały początkowo zakłady: Języka Polskiego, Teorii i Historii Literatury Polskiej oraz Literatury Współczesnej, a od roku 1973, jako czwarty - Zakład Metodyki Nauczania Literatury i Języka Polskiego. Rozwój kadry naukowej i wyraźna polaryzacja badań spowodowały w roku 1974 reorganizację literaturoznawczej części Instytutu i powołanie funkcjonujących do chwili obecnej Zakładów: Literatury Staropolskiej, Historii Literatury Polskiej, Literatury Pozytywizmu i Młodej Polski, Literatury Współczesnej oraz Teorii Literatury. W roku 1992 nastąpiła stabilizacja zmieniającej się sukcesywnie od roku 1986 struktury części językoznawczej Instytutu i jej podział na Zakłady: Historii Języka Polskiego i Dialektologii, Językoznawstwa Ogólnego, Leksykologii i Pragmatyki, Tekstologii i Gramatyki Współczesnego Języka Polskiego.

Pod koniec lat dziewięćdziesiątych nastąpiła modyfikacja strategii rozwoju Instytutu, związana z oczekiwaniami studentów i zmianą modelu edukacji humanistycznej w szkołach od podstawowej do średniej. W minionej dekadzie dokonały się zmiany organizacyjne, wynikające z poszerzenia oferty dydaktycznej, możliwej dzięki wyraźnemu przeprofilowaniu badań naukowych pracowników Instytutu. Prowadzone zwłaszcza przez językoznawców i teoretyków literatury badania w zakresie komunikacji i języka mediów umożliwiły zainstalowanie w Instytucie Filologii Polskiej w roku 2000 nowego kierunku studiów: dziennikarstwo i komunikacja społeczna, natomiast rozwój kadrowy Zakładu Teorii Literatury i wyodrębniająca się w pracach jego pracowników problematyka gatunków medialnych pozwoliły na wydzielenie z jego struktury Zakładu Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej (funkcjonującego w strukturze Instytutu do roku 2009). Wieloletnie badania dziejów dramatu i teatru polskiego, rozwijane głównie w Zakładach Literatury Pozytywizmu i Młodej Polski oraz Literatury Współczesnej, stworzyły mocne podstawy utworzonej w roku 2001 specjalności teatrologicznej i zaowocowały powołaniem od 1 X 2004 Zakładu Teatrologii.

Na kierunku filologia polska w ramach specjalizacji i specjalności logopedycznej zajęcia prowadzą pracownicy Zakładu Logopedii i Językoznawstwa Stosowanego, jednostki wydzielonej z Instytutu Filologii Polskiej, pozostającej w strukturze Wydziału Humanistycznego, ale stanowiącej integralną część polonistyki. Pracownicy Zakładu Logopedii wchodzą w skład minimum kadrowego filologii polskiej.

Do roku 2009 Instytut prowadził dwa kierunki studiów: 1) filologię polską: - na pięcioletnich jednolitych stacjonarnych studiach magisterskich (ze specjalnościami: nauczycielską od 1953 roku, logopedyczną od 1972, redaktorsko-medialną od 1998 roku oraz teatrologiczną od roku 2001), - na dwustopniowych studiach niestacjonarnych: trzyletnich I stopnia i dwuletnich studiach II stopnia w Lublinie, trzyletnich studiach I stopnia stacjonarnych i niestacjonarnych w kolegiach w Białej Podlaskiej i w Radomiu oraz trzyletnich niestacjonarnych studiach I stopnia w Biłgoraju. Od roku akademickiego 2004/2005 utworzone zostały w Lublinie dwuletnie studia II stopnia w systemie stacjonarnym. Od roku 2007/2008 wprowadzono podział na trzyletnie stacjonarne studia I stopnia (licencjackie) oraz dwuletnie studia II stopnia (magisterskie). Wprowadzono nowy układ specjalności na trzyletnich studiach stacjonarnych I stopnia (specjalność redaktorsko-medialna, teatrologiczna, logopedyczna oraz dwuzawodowa specjalność nauczycielska: język polski z historią, następnie język polski z wiedzą o kulturze, język polski z logopedia). Na dwuletnich studiach II stopnia w trybie stacjonarnym prowadzono studia filologii polskiej ze specjalnością redaktorsko-medialną, teatrologiczną, logopedyczną oraz nauczycielską. Na studiach niestacjonarnych prowadzono na I stopniu specjalność nauczycielską, natomiast na studiach II stopnia - specjalność nauczycielską oraz redaktorsko-medialną. 2) dziennikarstwo i komunikację społeczną na dwuletnich niestacjonarnych studiach II stopnia w Lublinie. Od roku akademickiego 2012/2013 Instytut Filologii Polskiej prowadzi kierunek filologia polska:

  • na studiach I stopnia, ze specjalnościami: - nauczycielską, - redaktorsko-medialną, - teatrologiczna, - logopedyczną, - edytorską;
  • na studiach II stopnia, ze specjalnościami: - nauczycielska, - medioznawcza, - teatrologicznofilmoznawczą, - logopedyczną, - wydawniczą.

W roku 2014/15 uruchomiliśmy nowy kierunek: e-edytorstwo i techniki redakcyjne

Instytut Filologii Polskiej był obecny w jednostkach zamiejscowych UMCS, działających do 2013 roku w Radomiu, Biłgoraju i Białej Podlaskiej.